Depresja u dorosłych i nastolatków — różnice i podobieństwa

Depresja to jedno z najczęstszych zaburzeń psychicznych — i jednocześnie jedno z najczęściej niezauważanych, zwłaszcza u młodych. Według danych WHO depresja dotyka kilkunastu procent populacji w ciągu życia, a u nastolatków objawy zaczynają się często długo przed postawieniem diagnozy. Znajomość obrazu klinicznego — i tego, czym depresja u nastolatka różni się od depresji u dorosłego — zwiększa szansę, że pomoc przyjdzie w porę.

W tym tekście zbieram to, co łączy depresję w obu grupach wiekowych, czym się różni i dlaczego depresję młodego człowieka tak łatwo wziąć za „okres buntu” albo „lenistwo”.

Czym jest depresja

Depresja to nie chwilowy spadek nastroju, „doł” po trudnym tygodniu czy reakcja na konkretne wydarzenie. To zaburzenie nastroju, w którym przez co najmniej dwa tygodnie utrzymuje się obniżony nastrój lub utrata zdolności odczuwania przyjemności (anhedonia), a do tego dochodzą kolejne objawy — zmiany snu, apetytu, energii, koncentracji, myślenia o sobie i o świecie. Depresja istotnie zmienia codzienne funkcjonowanie: pracę, naukę, relacje, samoopiekę.

Mechanizm jest podobny u dorosłych i nastolatków: na poziomie biologicznym mamy do czynienia ze zmianami w funkcjonowaniu układów neuroprzekaźników (serotonina, noradrenalina, dopamina), na poziomie psychologicznym — z błędnym kołem negatywnych myśli, wycofania i braku aktywności, które same w sobie podtrzymują obniżony nastrój. Różnice pojawiają się dopiero na poziomie obrazu objawów.

Co łączy depresję u dorosłych i nastolatków

Wbrew pozorom więcej tu wspólnego niż różnic. Niezależnie od wieku w depresji najczęściej widać:

• →Utrzymujący się obniżony nastrój lub anhedonię (utratę przyjemności)
• →Zmęczenie, brak energii, poczucie, że „wszystko kosztuje za dużo”
• →Trudności z koncentracją, podejmowaniem decyzji, pamięcią roboczą
• →Zmiany snu — bezsenność lub nadmierna senność
• →Zmiany apetytu i masy ciała
• →Negatywny obraz siebie: poczucie winy, bezwartościowości, „bycia ciężarem”
• →Pesymistyczne myśli o przyszłości, poczucie beznadziei
• →Myśli rezygnacyjne („nie chcę dalej”) lub samobójcze
• →Wycofanie z relacji i wcześniejszych aktywności

Wspólne są też czynniki ryzyka: obciążenie genetyczne (depresja w rodzinie), trudne doświadczenia (strata, przemoc, zaniedbanie), przewlekły stres, izolacja społeczna, niska samoocena, choroby somatyczne, używanie alkoholu i substancji psychoaktywnych. I wreszcie — wspólne są skuteczne formy pomocy: psychoterapia, w razie potrzeby farmakoterapia, dbałość o sen, ruch, relacje i higienę psychiczną.

Jak najczęściej wygląda depresja u dorosłego

U dorosłej osoby depresja częściej przyjmuje obraz „klasyczny”, opisywany w podręcznikach: utrzymujący się smutek, spowolnienie, apatia, poczucie pustki, „zmęczenie życiem”. Osoba dorosła zwykle:

• →Mówi wprost o smutku, beznadziei, braku sensu
• →Częściej skarży się na bezsenność (zwłaszcza wczesne wybudzanie się i niemożność ponownego zaśnięcia)
• →Częściej traci apetyt i masę ciała
• →Wycofuje się z pracy zawodowej, obowiązków, kontaktów społecznych
• →Rozpoznaje, że „coś jest nie tak”, choć nie zawsze nazywa to depresją
• →Ma nasilone poczucie winy — wobec dzieci, partnera, pracodawcy, samego siebie

U dorosłych częściej spotykamy też tzw. depresję maskowaną — taką, w której na pierwszy plan wysuwają się objawy somatyczne (przewlekłe bóle, problemy żołądkowe, zmęczenie) bądź drażliwość i wybuchowość, a sam smutek jest mniej widoczny. To częsty obraz u mężczyzn, którzy rzadziej mówią wprost o emocjach. Często mamy do czynienia z mieszanymi obrazami — depresja z lękiem, depresja z objawami ADHD, depresja z zaburzeniami odżywiania. To wszystko pokazuje, że depresja to nie tylko „smutek”, ale złożony stan, który może przyjmować różne formy. Możemy także spotkać się z tzw. depresą wysokofunkcjonującą — osobą, która na zewnątrz wydaje się radzić sobie dobrze, a w środku zmaga się z poważnym cierpieniem.

Jak najczęściej wygląda depresja u nastolatka

U nastolatków obraz depresji bywa wyraźnie inny — i właśnie dlatego tak często bywa rozpoznawana z opóźnieniem. Najważniejsze różnice:

• →Zamiast smutku — drażliwość, złość, wybuchowość, „warczenie” na bliskich
• →Częstsze są nadmierna senność i „zaspania” do szkoły niż bezsenność
• →Częstszy jest wzrost apetytu i masy ciała niż utrata wagi
• →Pojawia się nuda, poczucie pustki, „nic mi się nie chce” — częściej niż klasyczny smutek
• →Wycofanie z pasji, znajomych, rodziny — nastolatek przesiaduje w pokoju, telefonie, grach
• →Spadek wyników w szkole, narastające nieobecności, opuszczanie pojedynczych lekcji
• →Silne dązenie do perfekcji, obawa przed porażką, nadmierna samokrytyka
• →Skargi somatyczne: bóle głowy, brzucha, „nie czuję się dobrze”, częste zwolnienia
• →Samookaleczenia (najczęściej cięcie, drapanie, uderzanie się), ślady na ramionach, udach, brzuchu.
• →Sięganie po alkohol, marihuanę, dopalacze, ryzykowne zachowania seksualne
• →Nadwrażliwość na odrzucenie, gwałtowne reakcje na drobne uwagi

U nastolatków rzadziej pojawia się klasyczna „opowieść o smutku”. Częściej mamy do czynienia z obrazem, który z zewnątrz wygląda jak bunt, lenistwo, „trudny charakter”, a wewnątrz jest cierpieniem, dla którego młody człowiek nie ma jeszcze słów.

Dlaczego depresję nastolatka łatwo przeoczyć

Powodów jest kilka i działają jednocześnie:

• →Objawy nakładają się na zmiany rozwojowe — huśtawki nastrojów, oddalenie od rodziców i potrzeba prywatności są w tym wieku „normalne”
• →Nastolatek częściej manifestuje cierpienie złością niż smutkiem — a złość bywa odbierana jako brak szacunku, nie jako objaw
• →Młodzi rzadko mówią wprost: „mam depresję, potrzebuję pomocy” — częściej zamykają się, milczą, piszą o tym w internecie
• →Część otoczenia (i samego nastolatka) traktuje smutek jako „słabość”, której lepiej nie ujawniać
• →Skargi somatyczne (bóle, zmęczenie) bywają długo diagnozowane somatycznie, zanim ktoś pomyśli o depresji
• →W rodzinach, gdzie mówi się głównie o ocenach i obowiązkach, sam temat emocji rzadko się pojawia

Skutek jest taki, że między pierwszymi objawami a uzyskaniem pomocy potrafi minąć kilka miesięcy, a czasem lat. To czas, w którym depresja zdąży negatywnie wpłynąć na wyniki szkolne, relacje, samoocenę i tożsamość młodego człowieka.

Ryzyko samobójcze — wspólne i różne

Myśli samobójcze są jednym z najpoważniejszych objawów depresji w obu grupach wiekowych i zawsze wymagają reakcji. Różnice są jednak istotne klinicznie. U dorosłych ryzyko samobójcze jest często bardziej rozłożone w czasie — myśli pojawiają się stopniowo, wraz z pogłębianiem się depresji. U nastolatków zachowania samobójcze bywają bardziej impulsywne — od myśli do działania mija czasem bardzo niewiele, zwłaszcza po silnym przeżyciu (kłótnia, rozstanie, kompromitacja w grupie rówieśniczej, hejt w internecie).

Dlatego u nastolatków każdą wzmiankę o tym, że „nie chce żyć”, że „byłoby wam lepiej beze mnie”, każde samookaleczenie i każdą próbę samobójczą — nawet „pozorną” czy „demonstracyjną” — traktuje się jako sytuację wymagającą pilnej konsultacji psychiatrycznej. To nie jest „szantaż emocjonalny” ani „zwracanie na siebie uwagi w zły sposób”. To sygnał, że młody człowiek nie ma innego języka, by powiedzieć: nie radzę sobie.

Co pomaga — w obu grupach wiekowych

Dobrą wiadomością jest to, że depresję da się wyleczyć. W obu grupach wiekowych skuteczne są:

• →Psychoterapia — głównie, CBT, systemowa, psychodynamiczna, w przypadku nastolatków często z udziałem rodziny
• →Farmakoterapia — w cięższych epizodach, prowadzona przez psychiatrę (u nastolatków psychiatrę dziecięcego/młodzieżowego)
• →Praca nad rytmem dnia: regularny sen, posiłki, ruch, ekspozycja na światło dzienne
• →Stopniowe odbudowywanie aktywności i kontaktów społecznych (tzw. aktywizacja behawioralna)
• →U nastolatków: praca z całym systemem rodzinnym i — gdy to konieczne — ze szkołą

Im wcześniej rozpoczyna się pomoc, tym krótsze leczenie i mniejsze ryzyko, że depresja przejdzie w postać przewlekłą lub nawracającą.

Co zrobić, jeśli podejrzewasz u kogoś depresję

Jeśli podejrzewasz depresję u siebie lub u bliskiej dorosłej osoby — pierwszym krokiem jest konsultacja u psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry. Nie trzeba „mieć diagnozy”, żeby przyjść — diagnozą zajmie się specjalista. Warto też nie czekać, aż „samo przejdzie” — depresja niestety bardzo rzadko przechodzi sama, a im dłużej trwa, tym mocniej wpływa na codzienne życie.

Jeśli podejrzewasz depresję u swojego nastolatka — porozmawiaj z nim o tym, co widzisz (a nie o tym, co według Ciebie czuje), zaproponuj wspólne ustalenie wizyty u psychologa lub psychoterapeuty pracującego z młodzieżą i — jeśli pojawiają się myśli samobójcze, samookaleczenia lub silne nasilenie objawów — nie zwlekaj z konsultacją psychiatryczną. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia działa numer alarmowy 112,telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111 oraz całodobowe izby przyjęć szpitali psychiatrycznych dla dzieci i młodzieży.

Więcej o tym, kiedy zgłosić się z nastolatkiem do specjalisty, piszę w tekście „Kiedy z nastolatkiem do psychologa lub psychoterapeuty”. W gabinecie Las Możliwości w Stanisławowie Pierwszym (gmina Nieporęt, blisko Białołęki) prowadzę konsultacje psychologiczne i psychoterapię — stacjonarnie i online — zarówno dla osób dorosłych, jak i nastolatków. Jeśli masz wątpliwości, czy to, co obserwujesz u siebie lub u bliskiej osoby, jest depresją — zapraszam na konsultację.